“Zeytin Ağacı ve Botanik” Bölümü:
Tanım:
Zeytin (Olea europaea L.), zeytingiller (Oleaceae) familyasına ait, uzun ömürlü ve herdemyeşil bir ağaçtır. Kültür zeytininin meyveleri hem sofralık zeytin olarak değerlendirilir hem de zeytinyağı üretiminde kullanılır.
Bilimsel adı: Olea europaea L.
İngilizcesi: Olive tree
Familyası: Oleaceae (Zeytingiller)
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Zeytin Ağacının Fizyolojisi
→ Zeytin Çeşitleri
→ Zeytinin Tarihi
→ Bakım Takvimi
Kaynaklar:
International Olive Council – Glossary of Olive Terminology
Tarım ve Orman Bakanlığı – Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Yayın No: 54, 1991.
Tarım ve Orman Bakanlığı – Olea europaea L. değerlendirmesi.
Tanım:
Zeytin meyvesi, zeytin ağacının (Olea europaea L.) ürettiği, botanik olarak sert çekirdekli bir meyvedir (drupe). Dıştan içe doğru epikarp (ekzokarp/kabuk), mezokarp (etli bölüm) ve endokarp (sert çekirdek) olmak üzere üç temel bölümden oluşur.
İngilizcesi: Olive fruit
Bilimsel adı: Olea europaea L. meyvesi
Botanik tipi: Drupe (sert çekirdekli meyve)
Alan: Botanik / Zeytincilik
Önemli bilgi:
Zeytin meyvesinin mezokarpında önemli miktarda yağ birikir. Yağ oranı çeşide ve olgunluk aşamasına göre değişebilir; IOC, yaklaşık %12–30 aralığından söz ediyor. Meyvede ayrıca acılıktan sorumlu önemli bileşiklerden biri olan oleuropein bulunur.
Meyvenin temel bölümleri:
Epikarp / Ekzokarp: Dış kabuk
Mezokarp: Etli bölüm; zeytinyağının büyük bölümü burada bulunur
Endokarp: Sert çekirdek bölümü
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Zeytin Çeşitleri
→ Zeytin Ağacının Fizyolojisi
→ Zeytinyağı Üretimi
→ Zeytin Meyvesinin Gelişimi
Kaynaklar:
Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Yayın No. 54, 1991.
Tanım:
Zeytin çeşidi, Olea europaea L. türü içinde belirli özellikleriyle diğerlerinden ayrılan ve bu özellikleri nesilden nesile korunabilen, tanımlanmış kültür formlarından biridir. Zeytin çeşitleri; meyve, yaprak, ağaç, verimlilik ve olgunlaşma gibi çeşitli özellikleri bakımından birbirinden ayrılır.
İngilizcesi: Olive cultivar
Bilimsel ifade: Cultivar
Alan: Botanik / Çeşit tanımlama / Zeytincilik
Kültivar (cultivar), kültüre alınmış ve belirli özellikleriyle tanımlanan bitki grubunu ifade eden teknik bir terimdir. Zeytincilikte günlük kullanımda “zeytin çeşidi”, bilimsel ve uluslararası kaynaklarda ise çoğunlukla “olive cultivar” ifadesi kullanılır.
IOC'nin World Catalogue of Olive Varieties çalışması da dünya zeytin çeşitlerinin özelliklerini ve kimliklendirilmesini standartlaştırmaya yönelik temel kaynaklardan biridir. Katalogda örneğin Memecik ve Domat Türkiye çeşidi olarak yer almaktadır.
Aynı isim her zaman aynı genetik materyali ifade etmeyebilir.
Zeytin çeşitlerinde yerel adlar, eş adlar (sinonimler) ve yanlış adlandırmalar görülebilir. Bu nedenle bir çeşidin doğru tanımlanmasında yalnızca adına değil, morfolojik ve gerektiğinde genetik özelliklerine de bakmak gerekir. IOC de çeşitlerin doğru ve özgün biçimde tanımlanmasını önemli bir konu olarak ele alıyor.
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Zeytin Çeşitleri
→ Çeşit Tanımlama
→ Türkiye Yerel Zeytin Çeşitleri
→ Zeytin Genetik Kaynakları
Kaynaklar:
IOC – World Catalogue of Olive Varieties
IOC – The IOC's Book of Germplasm Banks
Zeytincilik Araştırma Enstitüsü – Zeytinde Çeşit Tanımlama ve Çeşitlerimiz
Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü, Yayın No. 54, 1991.
Tanım:
Zeytin ağacının kök boğazı ile ana dallar arasında yer alan, ağacın ana taşıyıcı bölümüdür. Gövde; dalları, sürgünleri ve yaprakları taşıdığı gibi, kökler ile ağacın üst bölümleri arasında su ve besin maddelerinin taşınmasında da görev alır.
İngilizcesi: Trunk
Bilimsel/botanik karşılığı: Trunk / stem
Alan: Botanik / Zeytin yetiştiriciliği
Zeytin ağacının gövdesi yaşlandıkça genellikle kalınlaşır, düzensiz bir yapı kazanır ve kabuğu çatlaklı bir görünüm alabilir. Zeytinin güçlü sürgün verme özelliği sayesinde yaşlı gövdelerde bile yeni sürgünler gelişebilir.
Zeytin ağaçlarında gövde yapısı; çeşit, yaş, yetiştirme koşulları ve budama gibi faktörlere göre önemli ölçüde değişebilir.
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Zeytin Ağacının Fizyolojisi
→ Zeytin Çeşitleri
→ Budama
→ Anıt Ağaçlar
Kaynak:
IOC – Glossary of Olive Terminology
Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü, Yayın No. 54, 1991
Tarım ve Orman Bakanlığı – zeytin yetiştiriciliği kaynakları
Tanım:
Zeytin ağacının gövde ve ana dalları üzerinde gelişen dallar, sürgünler ve yaprakların oluşturduğu üst bölümüdür. Ağacın ışık alımı, fotosentez kapasitesi ve meyve üretimi açısından önemli bir yapıdır.
İngilizcesi: Canopy
Alan: Botanik / Yetiştiricilik
Zeytin ağacında taç yapısı; çeşide, ağacın yaşına, yetiştirme koşullarına ve uygulanan budamaya göre değişir. Budama ile tacın şekli, yoğunluğu ve ışıklanması düzenlenebilir.
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Zeytin Ağacının Fizyolojisi
→ Budama
→ Zeytin Çeşitleri
→ Verimlilik Özellikleri
Kaynak:
IOC – Glossary of Olive Terminology
Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü, 1991
Sözlük notu:
Burada “taç” ile “gövde”yi birbirinden ayırıyoruz: Gövde ağacın ana taşıyıcı kısmı; taç ise gövde ve ana dalların üzerinde bulunan dallanmış üst yapıdır.
Tanım:
Zeytin ağacının gövdesinden doğrudan gelişen ve ağacın tacının ana iskeletini oluşturan güçlü dallardan her biridir. Ana dallar, üzerlerinde ikinci derecedeki dalların ve sürgünlerin gelişmesini sağlar.
İngilizcesi: Primary branch / main branch
Alan: Botanik / Yetiştiricilik
Ana dalların sayısı, yönü ve ağaca dağılımı, zeytin ağacının taç yapısını ve ışıklanmasını etkiler. Budamada ana dalların dengeli dağılımı, ağacın sağlıklı gelişimi ve verimliliği açısından önem taşır.
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Taç
→ Budama
→ Sürgün
→ Zeytin Ağacının Fizyolojisi
Kaynak:
IOC – Glossary of Olive Terminology
Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü, 1991
Sözlük notu:
Burada ana dalı, gövdeden çıkan temel dallar olarak ele alıyoruz. Bir sonraki maddede bunun üzerinde gelişen “Sürgün” kavramına geçeceğiz
Tanım:
Zeytin ağacında bir büyüme döneminde gelişen, üzerinde yaprak ve tomurcuklar bulunan genç dal oluşumudur. Sürgünler, ağacın yeni dal ve yapraklarının oluşmasını ve özellikle meyve veren yapıların gelişmesini sağlar.
İngilizcesi: Shoot
Alan: Botanik / Yetiştiricilik
Zeytinde bir yaşındaki sürgünler, çiçek ve meyve oluşumu açısından özellikle önemlidir. Çünkü zeytin çoğunlukla bir önceki yıl gelişmiş sürgünler üzerinde meyve verir.
Bu nedenle sürgün gelişimi; budama, beslenme, su durumu ve çeşidin özellikleri ile yakından ilişkilidir.
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Ana Dal
→ Yaprak
→ Çiçeklenme
→ Budama
→ Verimlilik Özellikleri
Kaynak:
IOC – Glossary of Olive Terminology
Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü, 1991
Sözlük notu:
Dal ile sürgün aynı şey değildir. Sürgün, özellikle genç ve yeni gelişen dal yapısını ifade eder. Zeytinde sürgünün yaşı ve gelişim şekli, meyve verimi açısından önemlidir.
Tanım:
Zeytin ağacının sürgünleri üzerinde bulunan, fotosentez yaparak ağacın büyümesi ve gelişmesi için gerekli organik maddelerin üretilmesini sağlayan bitki organıdır.
İngilizcesi: Leaf
Bilimsel/botanik karşılığı: Folium
Alan: Botanik / Fizyoloji
Zeytin yaprakları genellikle dar ve mızraksı (lanceolate) bir şekle sahiptir. Üst yüzeyi yeşil, alt yüzeyi ise üzerindeki yoğun tüyler nedeniyle gümüşümsü gri görünür.
Yaprağın alt yüzeyindeki tüyler, su kaybının azaltılmasına yardımcı olarak zeytin ağacının kurak ve sıcak koşullara uyumunda rol oynar.
Zeytin yaprakları genellikle iki yıl kadar ağaç üzerinde kalabilir, ancak yaprak ömrü çevre koşullarına ve ağacın durumuna göre değişebilir.
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Zeytin Ağacının Fizyolojisi
→ Zeytin Çeşitleri
→ Kuraklığa Dayanıklılık
→ Çeşit Tanımlama
Kaynak:
IOC – Glossary of Olive Terminology
Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü, 1991
Zeytin çeşitlerinin tanımlanmasına ilişkin Tarım ve Orman Bakanlığı kaynakları
Tanım:
Yaprağın, yaprak sapından itibaren genişleyen ve yaprağın ana yüzeyini oluşturan düz, yeşil bölümüdür. Fotosentezin büyük bölümü yaprak ayasında gerçekleşir.
İngilizcesi: Leaf blade / lamina
Bilimsel/botanik karşılığı: Lamina
Alan: Botanik / Fizyoloji
Zeytin çeşitlerinin tanımlanmasında yaprak ayasının şekli, uzunluğu, genişliği ve en-boy oranı önemli özelliklerdir. Bu nedenle çeşit karakterizasyonunda yaprak ayasının ölçümleri kullanılabilir.
Yaprak ayasının üst ve alt yüzeyleri de birbirinden farklı özellikler gösterir. Zeytinde alt yüzey genellikle gümüşümsü gri görünür.
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Yaprak
→ Yaprak Sapı
→ Zeytin Çeşitleri
→ Çeşit Tanımlama
Kaynak:
IOC – Glossary of Olive Terminology
Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü, 1991
Tarım ve Orman Bakanlığı – Zeytinde Çeşit Tanımlama kaynakları
Sözlük notu:
Yaprak ayası, yaprağın tamamı değildir. Yaprak sapı ayrı bir yapıdır; yaprak ayası ise yaprağın geniş ve düz kısmıdır.
Tanım:
Yaprak ayasını sürgüne veya dala bağlayan, genellikle kısa ve ince yapılı yaprak bölümüdür. Yaprağın sürgün üzerinde uygun konumda durmasını sağlar.
İngilizcesi: Petiole / leaf stalk
Bilimsel/botanik karşılığı: Petiole
Alan: Botanik / Fizyoloji
Yaprak sapının uzunluğu, şekli ve yaprakla birleşme biçimi, bazı zeytin çeşitlerinin morfolojik olarak tanımlanmasında yardımcı özellikler arasında değerlendirilebilir.
Zeytin yaprağında yaprak ayası ile yaprak sapı birbirinden ayrı bölümlerdir:
Sürgün → Yaprak sapı → Yaprak ayası
Zeytin Yeşili'nde ilgili içerikler:
→ Yaprak
→ Yaprak Ayası
→ Zeytin Çeşitleri
→ Çeşit Tanımlama
Kaynak:
IOC – Glossary of Olive Terminology
Zeytincilik Terimleri Sözlüğü, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü, 1991
Tarım ve Orman Bakanlığı – Zeytinde Çeşit Tanımlama
Sözlük notu:
Çeşit tanımlamasında yaprak sapı tek başına belirleyici değildir; diğer yaprak özellikleriyle birlikte değerlendirilir.