Zeytin koleksiyon bahçeleri farklı zeytin çeşitlerinin korunması, tanımlanması, araştırılması ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla bir arada yetiştirildiği özel veya kurumsal bahçelerdir.
Temel Amaçları ve Özellikleri
Genetik Koruma: Ülke genelindeki veya dünyadaki farklı zeytin genotiplerinin kaybolmasını önler
Bilimsel Araştırma: Üniversiteler ve tarım enstitüleri tarafından zeytin yetiştiriciliği, ıslah çalışmaları ve verimlilik testleri için kullanılır.
Eğitim ve Kültür: Öğrencilere ve üreticilere tarımsal mirası tanıtır, uygulamalı eğitim imkânı sunar.
Biyoçeşitlilik: Genellikle tıbbi ve aromatik bitkilerle desteklenerek ekosistemin zenginleştirilmesi sağlanır.
KOLEKSİYON BAHÇELERİ
Türkiye
Bornova Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Koleksiyonu Bahçesi
(Ulucak İstiklal, Ankara Asfaltı Caddesi (Kemalpaşa Organize Sanayi Bölgesi Yanı), 35730 Kemalpaşa/İzmir)
Kurum: Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM).
Konum: İzmir (Bornova ve Kemalpaşa sahaları).
Özelliği: Uluslararası Zeytin Konseyi (IOC) tarafından resmi olarak tanınan dünyadaki sınırlı sayıdaki uluslararası koleksiyon bankalarından biridir.
Öne Çıkan Yönü: Türkiye’nin tüm yerel ticari ve endemik zeytin çeşitlerini koruma altında tutmasının yanı sıra, dünya genelinden getirilen çok sayıda yabancı çeşide ev sahipliği yaparak ulusal gen havuzunun merkezini oluşturur.
Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Koleksiyonu Bahçesi
Kurum: Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü.
Konum: İzmir (Bornova Kampüsü).
Özelliği: Akademik eğitim ve bilimsel araştırma odaklı bir üniversite koleksiyonudur.
Öne Çıkan Yönü: Ziraat mühendisi adaylarının eğitiminde uygulama alanı olmasının yanı sıra; zeytinde çoğaltma teknikleri, morfolojik tanımlama ve ıslah tezleri için canlı laboratuvar görevi görür.
Adnan Menderes Üniversitesi Koleksiyonu Bahçesi
Kurum: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi (ADÜ) Ziraat Fakültesi.
Konum: Aydın (Güney Ege mikrokliması).
Özelliği: Bölgesel zeytin genotiplerinin korunmasına ve akademik çalışmalara adanmış bir diğer üniversite sahasıdır.
Öne Çıkan Yönü: Özellikle Aydın ve çevre illerdeki (Memecik, Yamalak Sarısı gibi) yerel varyetelerin klon seleksiyonu çalışmaları ve kuraklığa dayanıklılık testleri için kritik bir araştırma merkezidir.
Urla Belediyesi Koleksiyon Bahçesi
Kurum: Urla Belediyesi ve Toprak Ana Rotary Kulübü iş birliği.
Konum: İzmir (Urla, Birgi Mahallesi).
Özelliği: Mustafa Kemal Atatürk’ün vasiyeti doğrultusunda hayata geçirilmiş yakın tarihli ve butik bir yerel yönetim projesidir.
Öne Çıkan Yönü: Türkiye'nin farklı yörelerinden toplanan 30 farklı zeytin çeşidini agroturizm (tarım turizmi) ve yerel farkındalık amacıyla tıbbi-aromatik bitkilerle bir arada sunan halka açık tematik bir alandır.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Zeytin Adaptasyon ve Koruma Sahaları (Lefke)
Dünya
IOC Tarafından Tanınan 8 Uluslararası Gen Bankası
İspanya: Córdoba Üniversitesi & IFAPA (Endülüs Tarımsal Araştırma Enstitüsü)
Fas: INRA Marakeş (Fas Ulusal Tarımsal Araştırma Enstitüsü)
Türkiye: Bornova Zeytincilik Araştırma Enstitüsü (ORI)
Arjantin: INTA (Ulusal Tarım Teknolojileri Enstitüsü)
İsrail: Volcani Enstitüsü (Tarımsal Araştırma Organizasyonu)
İran: ARG (Tarım Cihadı Bakanlığı Gen Bankası)
İtalya: CREA-OFA (Tarımsal Araştırmalar ve Ekonomi Analiz Konseyi)
Spoleto / Castel Ritaldi Çiftliği (Perugia): Kurumun en zengin zeytin koleksiyonlarından biridir. Bu bahçede 350'den fazla farklı zeytin genotipi (çeşit/klon) canlı olarak muhafaza edilmekte ve genetik çalışmalarda kullanılmaktadır.
Rende Çiftliği (Cosenza / Calabria): İlk olarak 1987 yılında 37 çeşitle kurulan bu koleksiyon bahçesi, yapılan çalışmalarla genişletilerek onlarca yeni zeytin çeşidini bünyesine katmıştır. Ayrıca bölgeye özgü meşhur Carolea zeytin çeşidine ait özel deneme alanları da burada yer alır.
Mirto Crosia Çiftliği (Calabria): İtalya'nın ulusal zeytin gen bankası ağının (RGV-FAO) bir parçası olarak çok geniş bir zeytin koleksiyonuna ev sahipliği yapar.
Yunanistan: ELGO-Demetra (Zeytin ve Subtropikal Bitkiler Enstitüsü -Hanya, Girit)
IOC Ağına Bağlı 14 Ulusal Gen Bankası (Ülkelerine Göre)
Arnavutluk Ulusal Zeytin Gen Bankası (Tiran)
Cezayir Ulusal Zeytin Gen Bankası (Bejaia)
Hırvatistan Ulusal Zeytin Gen Bankası (Split)
Kıbrıs Ulusal Zeytin Gen Bankası (OCARICY, Lefkoşe)
Mısır Ulusal Zeytin Gen Bankası (Giza)
Fransa Ulusal Zeytin Gen Bankası (Hyères)
Ürdün Ulusal Zeytin Gen Bankası (Amman)
Lübnan Ulusal Zeytin Gen Bankası (Rayak)
Libya Ulusal Zeytin Gen Bankası (Trablus)
Karadağ Ulusal Zeytin Gen Bankası (Bar)
Portekiz Ulusal Zeytin Gen Bankası (Elvas)
Filistin Ulusal Zeytin Gen Bankası (Cenin)
Tunus Ulusal Zeytin Gen Bankası (Sefakes)
Uruguay Ulusal Zeytin Gen Bankası (Las Brujas)
İspanya
Cordoba Dünya Zeytin Koleksiyon Bahçesi (UCO-IFAPA)
Kurum: Córdoba Üniversitesi (UCO) ve Endülüs Tarımsal Araştırma Enstitüsü (IFAPA).
Konum: İspanya (Endülüs Bölgesi, Córdoba).
Özelliği: Dünyanın zeytin konusundaki en büyük referans merkezi ve ilk dünya zeytin gen bankasıdır. 29 farklı ülkeden gelen 1.200'den fazla zeytin çeşidini korumaktadır.
Öne Çıkan Yönü: Uluslararası Zeytin Konseyi (IOC) dünya gen bankaları ağının merkez üssüdür. Küresel ölçekte zeytin genetiğinin izlenmesi, tescillenmesi ve ismine doğruluk testlerinde dünya otoritesidir.
FAS
Marakeş Dünya Zeytin Koleksiyon Bahçesi (INRA)
Kurum: Fas Ulusal Tarımsal Araştırma Enstitüsü (INRA).
Konum: Fas (Marakeş).
Özelliği: Cordoba’nın ardından Uluslararası Zeytin Konseyi (IOC) destekleriyle kurulan dünyanın ikinci büyük uluslararası zeytin gen bankasıdır.
Öne Çıkan Yönü: Akdeniz havzasından (Doğu, Orta ve Batı) toplanmış 500'den fazla erişimi barındırır. Özellikle Kuzey Afrika ve küresel ısınmadan etkilenen kurak/yarı kurak iklim kuşağı zeytin varyetelerinin ıslahı için en kritik üs konumundadır.
İTALYA
Olea Mundi World Collection
Kurum: Lugano Vakfı ve Bölgesel Tarım Enstitüleri iş birliği.
Konum: İtalya (Umbria Bölgesi, Lugnano in Teverina).
Özelliği: 23 farklı ülkeden getirilen 391 farklı zeytin çeşidine ait 1.200'den fazla ağacı bir araya getiren uluslararası canlı bir müzedir.
Öne Çıkan Yönü: Bilimsel amacının yanı sıra, estetik ve turistik ziyarete açık mimarisiyle zeytinin Akdeniz kültür tarihindeki yerini ve barış simgesi misyonunu dünyaya tanıtan en etkileyici koleksiyonlardan biridir.
CNR-IBBR Zeytin Koleksiyonu (Perugia)
Kurum: CNR (Ulusal Araştırma Konseyi) bünyesindeki IBBR (Biyobilimler ve Biyo-kaynaklar Enstitüsü).
Konum: Perugia şehri (Umbria bölgesi).
Özelliği: Yaklaşık 1.700 erişim (accession) barındırır. Bu sayı sadece benzersiz çeşitleri değil, aynı çeşitlerin farklı coğrafyalardan toplanmış klonlarını ve yabani zeytin (oleaster) örneklerini de içerir.
Öne Çıkan Yönü: Metinde geçen ve tamamen beyaz meyve veren nadir Leucocarpa (Madonna zeytini) gibi antik ve yerel İtalyan çeşitlerinin genetik haritalanmasında dünyadaki en uzman merkezlerden biridir.
CREA Zeytin Koleksiyonu (Mirto Crosia / Cosenza)
Kurum: Tarımsal Araştırmalar ve Ekonomi Analiz Konseyi (CREA - İtalya Tarım Bakanlığı'na bağlı resmi araştırma kurumu).
Konum: Calabria bölgesindeki Mirto Crosia (Cosenza) sahası.
Özelliği: Koleksiyonunda 600'den fazla uluslararası tescilli ve doğrulanmış (authenticated) zeytin çeşidi bulunur.
Öne Çıkan Yönü: Uluslararası Zeytin Konseyi (IOC) tarafından dünyadaki resmi "Uluslararası Zeytin Gen Bankaları" ağından biri olarak akredite edilmiştir. İspanya (Cordoba) ve Fas'taki (Marakeş) koleksiyonlarla birlikte dünyanın en büyük resmi gen bankalarından biri kabul edilir.
YUNANİSTAN
Kurum: Yunanistan Tarımsal Organizasyonu (ELGO-DEMETER) - Zeytin ve Subtropikal Bitkiler Enstitüsü.
Konum: Yunanistan (Girit Adası, Hanya).
Özelliği: Yunanistan'ın ulusal zeytin gen bankası olup, 2025 yılında IOC tarafından resmi olarak uluslararası germplazm bankası olarak tanınmıştır.
Öne Çıkan Yönü: Yunan coğrafyasına özgü (Koroneiki, Kalamata gibi) antik türler başta olmak üzere 100'den fazla doğrulanmış çeşidi korur. Ege ve Doğu Akdeniz zeytin genetiği üzerine özelleşmiştir.
ARJANTİN
Arjantin Dünya Zeytin Koleksiyonu (INTA)
Kurum: Ulusal Tarım Teknolojileri Enstitüsü (INTA).
Konum: San Juan bölgesi.
Özelliği: Güney Yarımküre'de yer alan ve IOC tarafından tanınan tek uluslararası koleksiyon merkezidir.
Öne Çıkan Yönü: Akdeniz kökenli dünya zeytin çeşitlerinin Güney Yarımküre iklim ve toprak koşullarındaki (adaptasyon, yağ kalitesi, çiçeklenme dönemleri) performansını ölçen, küresel veri değişimi için çok kritik bir istasyondur.
İSRAİL
Zeytin Germplazm Bankası (Volcani Institute)
Kurum: Volcani Enstitüsü (Tarımsal Araştırma Organizasyonu - ARO)
Konum: Rishon LeZion (Kurak ve yarı kurak mikroklima sahası).
Özelliği: Aşırı kuraklık, yüksek çöl sıcaklıkları ve tuzlu sulama suyuna dayanıklılık testlerinde uzmanlaşmış uluslararası bir merkezdir. [1]
Öne Çıkan Yönü: Özellikle Verticillium solgunluğu gibi zeytin ağaçlarını kurutan ölümcül hastalıklara ve biyotik/abiyotik stres faktörlerine karşı dirençli genotiplerin keşfedilmesinde öncüdür.
İRAN
Ulusal ve Uluslararası Gen Bankası (ARG)
Kurum: İran Tarım Cihadı Bakanlığı.
Konum: Tahran ve Tarımsal Araştırma Enstitüleri sahaları.
Özelliği: Orta Doğu ve Asya gen havuzunu temsil eden en önemli uluslararası koruma alanlarından biridir.
Öne Çıkan Yönü: Sert karasal iklim şartlarına, ani don olaylarına ve yüksek rakımlı dağlık bölgelere uyum sağlamış yerel antik Asya zeytin varyetelerinin gen haritalamasını barındırır.